Klasik Yunanca

Klasik Yunanca Bir yazıt (Delphi) Linear B (Phaistos Diski)

Yunanlıların yarattığı ilk ve en büyük sanat eserleri kendi dilleridir. Yunanlılar kendi dillerinin konuşmayan halklara Asya, Afrikalılar, Makedon ve Romalılar da dahil olmak üzere “Barbar” demişlerdir. Anlamadıkları için ve karşılarında bar bar konuşan insanları bu şekilde tanımlamışlardır. Daha sonra barbarlık bir kültür kavramı haline gelmiştir. Yunanca konuşup düşünen biri artık barbar değildir.

Yunan kültürü içinde yazıyı ilk olarak Myken yazısı ile görmekteyiz. Michael Ventris tarafından çözülmüş olan Myken yazısı Linear B yazısı İ.Ö. 1450-1200 yılları arasında tarihlendirilir. “Saraylar Sonrası Çağ” olarak adlandırılan bu dönemde Yunanistan anakarasında yerli halk Akha’lar görülmektedir. Mykenai, Attika, Tyrnys ve Boitoia kentlerinde yazıya dair buluntular söz konusudur. Sağdan sola yazılan Linear B’de her işaret bir heceye karşılık gelir. Tüm heceler sesli harf ile biter ve 88 işaretten oluşur. Grekçe ile büyük oranda benzeştiğini ve öncülü olarak görebileceğimiz söylense de Yunan dilinin sonsuzluğu karşısında Linear B’nin yetersiz kalmaktadır. Linear B’de Yunanca yerine başka bir dil için düzenlenmiş olmalıdır. Linear B’deki işaretlerle Yunanca’daki konsonant gruplarını yazmaya yeterli değildir.

Yunan alfabesinin doğuşu ile ilgili Herodotos (V. 58) “Fenikeliler Helenlere bilim ve yazıyı öğrettiler” der. Fenikeliler olarak Kadmos’u kasteder.

Yunanlılar kendi yazılarını kendileri icat etmemiştir. Yunan alfabesinde kullanılan harflerin Fenike kökenli olduğu aşikardır. Harflere verilen isimler Fenikelilerin verdikleri isimler ile büyük benzerlik gösterir.

Fenike Alfabesi: Alef (öküz), Bet (ev), Gimel (deve), Dalet (el)
Yunan Alfabesi: Alfa, Beta, Gamma, Delta

Fenikeliler ile sıkı ticari bağların olması ve zaman içerisinde malları belirlemede kullandıkları işaretler dikkatlerini çekmiş ve kendilerini uyarlamışlardır.
Kendi dillerini daha iyi ifade etmek için ünlü harfler ile yeni harfler eklemişlerdir. Bu harfler Φ (phi), Χ (khi),Ψ (psi) dir. Ionia bölgesinde uzun ve kısa o sesini ayırt etmek için Ω (omega) ve uzun ve kısa e sesini ayırt etmek için η (eta) harfleri alfabeye kazandırmışlardır. Kısa sürede bu harflerin kullanımı bütün Yunanistan tarafından benimsenmiştir.


LEHÇELER:Farklı lehçeler ve ağıları olan Yunanca’da temek olarak dört büyük yazın dili vardı. Bunlar Ionca, Dorca, Aiolce ve Attika lehçeleri. Bunlardan başka lehçelerde vardır Akaca ve Kuzey Batı Yunan lehçesi (Epirus) yazı hayatı yerine konuşma olarak ve lokal bir şekilde kalmıştır.


A. ION-ATTIKA LEHÇESİ


Ionca: Ionia bölgesi, Khios ve kıyı kentlerinde konuşulmuştur. Bu lehçe Ionia uygarlığının parlamasıyla yüksek düzeyde bir edebiyat dili haline gelmiştir. Ion lehçesi ile yazanlar, Homeros, Hesiodos, elegia ve iambos ozanları, Hekataios, Hippokrates. Fakat bu dille yazılmış en önemli eser Herodotos’un eseridir. Üstelik Herodot bir Dor kenti olan Halikarnassos’lu olmasına eserini rağmen Ionca ile yazmıştır. Ion lehçesi, İskenderiye döneminde Rhodoslu Apollonios tarafından bazı şairler tarafından da kullanılmış ve yeniden canlandırılmaya çalışılmıştır.


Attika: Başlangıçta yalnızca Ion lehçesinin bir bölümüm olan Attika lehçesi Perikles dönemindeki yazarlar tarafından geliştirilerek ayrı bir lehçe haline geldi. Attika bölgesinde konuşulan bu lehçede tragedia şairleri Aiskhylos, Sophokles, Euripides, komedia şairi Aristophanes, ünlü hatipler Demosthenes, Aiskhines, İsokrates, tarihçiler Thukydides, Ksenephon, filozoflar Platon ve Aristoteles eserlerini yazmışlardır.


B. AIOL LEHÇESİ
Bu lehçe başlangıçtaki Yunan diline en yakın dil olduğu düşünülmektedir. Anadolu’da Aiol kolonilerinde, Smyrna’nın kuzeyinde, Hellespontos’ta, Boetia, Teselya, Lesbos’da konuşulmuştur. Aiol lehçesinin en büyük temsilcileri Sappho ile Alkaios’dur.




C. DOR LEHÇESİ

Büyük oranda Peleponnesos (Arkadia bölgesi hariç), Girit, Sicilya Karia ve Rhodos’ta konuşulmuştur. Edebi bakımdan yapay bir dildir. Bu lehçede yazanlar Dorca konuşulan bir bölgede doğmamışlardır. Simonides bir Ion adası olan Keos’tan, Pindaros ise Aiol lehçesinin konuşulduğu Boiotia’dandı. Simonides ve Pindaros’tan başka Alkman , Theokritos, Epikharmos , Pythagorasçılar ve tüm koro şairleri.

D. ARKADIA-KIBRIS LEHÇESİ
Arkadia ve Kıbrıs’ta konuşulan bu lehçe, edebiyat dili olarak kullanılmamıştır.

E. ORTAK DİL
İ.Ö. IV. Yüzyılın ortalarından itibaren, Peloponnesos savaşları sonunda Attika Lehçesi ortak bir edebiyat dil olarak kabul edilmişti. İskender, fetihleri sonucu bu dil doğuya götürünce dil saflığını kaybetti. Üstelik idari,resmi, ticari ve edebi bakımdan ortak bir dil kullanılmak zorunlu bir hale gelmişti. Attika lehçesi ile Ionca karışarak κοινί δίαλεκτος yani müşterek lehçe denmiş ve tüm Helenistik Devletlerde kullanılmıştır.

YUNAN EDEBİYATININ DÖNEMLERİ:

EPİK ÇAĞ: Homeros öncesi edebiyat, Homeros, didaktik destan ve Hesiodos, epik kyklos[İlyada ve Odysseia dışında kalan destanlara topluca epik kyklos (epik çevre,destan çemberi)denir).

LİRİZM VE NESRİN BAŞLANGICI: Elegiak şiir, iambik şiir,solo liriği, koro liriği. Nesrin başlangıcı, ilk filozoflar ve ilk felsefi okullar, tarih yazımının başlangıcı, ilk logographlar ve Herodotos.

ATTIKA DÖNEMİ: Tragedia ve komedianın doğuşu, en önemli şairleri, tarih yazımı, felsefe ve hitabet.

İSKENDERİYE DÖNEMİ: Gramer ve eleştiri çalışmaları, nesir (tarih, coğrafya, felsefe) ve şiir türünde verilen eserler.

ROMA DÖNEMİ: Nesir ve şiir türünde verilen çeşitli eseler.

Frigce

Frigcenin yayılış alanı Orta Anadolu’da Eskişehir, Kütahya ve Afyonkarahisar bölgelerinden, Kızılırmak bölgesi ve Kastamonu çevresine kadar uzanmaktadır. Frigce yazıtlar iki kısma ayrılır: Eski Frigce yazıtlar İ.Ö. 8. - 4. yüzyıllara tarihlendirilir. Yeni yada Geç Frigce yazıtlar Roma İmparatorluk döneminde yazılmıştır.
Friglerin alfabesinin Yunan alfabesiyle aşağı yukarı aynı tarihlerde kullanılmaya başladığı düşünülmektedir. Lidya, Karya ve Likya alfabeleriyle benzerlik gösterir.

Yeni Frigce metinler genellikle Yunanca ve Frigce birlikte verilmiştir. Mezar taşlarındaki bu yazılarda Yunanca metinlerin altında Frigce bir lanet formülü eklenmiştir. Mezar yazıtları içinde sadece Frigce olanlar nadirdir.

Frigce bir Hint – Avrupa dili olduğu anlaşılmıştır fakat Hititçe, Luwice ve Palaca’ya en uzak dil olduğu da tespit edilmiştir.

Frigler ile Yunan ve Makedonların Balkan yarımadasında birbirlerine yakın bölgelerde yaşadıkları kabul edilmektedir. Özellikle Frigler ile Makedonların dil olarak birbirlerine daha yakın oldukları düşünülmektedir. Makedonca ve Frigce arasında bazı benzerlikler saptanmıştır. Yunanca ile de benzerlikler olsa da Makedonca kadar değildir.

Friglerin balkanlardan İstanbul boğazı üzerinden Anadolu’ya göç etkilerinden Herodotos bahseder. İ.Ö. 1200 lerde deniz halklarını göçleri sırasında Friglerin de Anadolu’ya geldikleri sanılıyordu ancak Friglerin göçlerinin tarihi 100 hatta 900 lerde olduğu kabul görmektedir.
Frigler Anadolu’da Hitit- Luwi- Pala çağından kalan yerli halk ile karşılaşmış hatta onlardan bazı kişi adları ile yer adlarını almışlardır.
Genel olarak Frigce yazıtların olduğu bölgelerde aynı çağa ait Hiyeroglif- Luwice dil anıtlarına rastlanmamaktadır.

Friglerin Anadolu’ya hakimiyetleri Kimmerlerin istilası ile İ.Ö. 750-650 yıllarında zayıflamıştır.

Frigler Asurlular ve Urartular ile çağdaştır ve onlar ile ticari ve siyasi ilişkileri vardı.

Eski Frigce metinle ile yeni Frigce arasında 500 yıllık bir boşluk vardır. Friglerin son kalıntılarına İ.Ö. 5 yüzyılda rastlanılır.

Pala Dili ve Urartu Dili

PALACA:

Pala sözüne ilk kez İ.Ö. II. Binin ilk çeyreğine ait Asurca metinlerde rastlanılmıştır. Pala dili de Hint – Avrupa dil grubuna aittir bir dildir. Pala halkı da Hititler ve Luwiyalılar gibi aynı dönemde Anadolu’ya yerleşmiş olmalılar. Pala bölgesi kabaca bugünkü Kastamonu ve çevresi olarak lokalize edilmektedir. Palaca olarak elimize geçen yazılı metin yok denecek kadar azdır. Hitit metinlerinde Pala ülkesi Hitit ülkesinden farklı, başka bir ülke olarak kabul edilmekte ve bu şekilde anılmaktadır.
Hititçe ile benzerliklerine örnek:
Palaca
Ahu (içmek)

Apa (o)

Ar (varmak)

Hititçe

Eku

Apa

Ar

Urartuca

URARTUCA:

İ.Ö. 9-7. yüzyıllara ait yeni Asur çivi yazısı ile yazılmış taş yazıtlar olarak ele geçen Urartuca metinler İ.Ö. 2. binde Çukurova, Doğu Anadolu, Kuzey Mezopotamya bölgesinde yaşamış olan Hurrice dilinin bir devamı olup, bu dil gibi bitişken bir dildir.
Urartuca, Hurrice kadar geniş bir alanda konuşulmamıştır. Merkezi Van olmak üzere, Erzincan, Kars, Ermenistan, Azerbaycan’ı, Urumiye gölü bölgesi ve güneyini içine alan bir bölgede konuşulmuştur.
Urartu dilinde ele geçen yazıt sayısı 180 kadardır. Elde oldukça az çift dilli yazıt olmasından dolayı çözümleme çalışmaları oldukça ağır gitmektedir.
Irak - İran sınırında bulunan Kelişin geçidinde bulunan Kelişin steli ve onun yakınlarında bulunan Topzave stelinde, Urartuca dilinde Asurca tercümeleriyle yazılması nedeniyle dilin çözülmesi bu iki stel oldukça önemlidir. Bu yazıtlar sayesinde bazı kelimelerin anlamı ve gramer kurallar hakkında bazı bilgiler elde edilmiştir.

Hurrice

Hitit metinlerinde bir diğer komşu dil olan Hurrice için Hurlili sözü kullanılır metinlerde. Hurrice İ.Ö. II. binde Doğu Anadolu’da ve kuzey Mezopotamya’da en çok konuşulan dil idi. Hurriler İ.Ö. III. binde Doğu Anadolu dağlarında ve Kuzey Mezopotamya’ya yerleşmişlerdi. Kuzey Mezopotamya’nın Hurrice konuşulan bölgesine Subartu adı veriliyordu. Hurrilerin Güney Kafkasya ve Hazar denizi’nin güneyinden Doğu Anadolu’ya geldikleri sanılmaktadır.

I. Hattuşili zamanında Hurriler ile yakından tanışan Hititler, daha sonraki dönemlerde Halep ve Babil egemenliği için muhtemelen savaşmışlardır. II. binin ortalarında Hurriler Kizzuwatna bölgesi ile, güney doğu Anadolu, Kuzey Suriye, Filistin bölgesine kadar yayılmışlarıdır. Bu dönemde Kizzuwatna’da Hurrice ile birlikte Luwice bir arada konuşulmaktaydı.

Boğazköy’de bulunan Hurrice metinlerin büyük çoğunluğu dinsel içeriklidir. Hurrilerin başında Ari kökenli bir hanedan vardı ve devletin adı Mitanni idi. Hurri panteonunda Sanskrit kaynaklarında tanınan İndra, Mitra, Varuna gibi tanrı adlarına rastlanılması Ari kökenli bir hanedan tarafından yönetildiğini göstermektedir. Mitanni devletinin merkezi olan Waşukanni’nin yeri henüz bulunamamıştır. Hititler savaş arabalarının atları için yetiştirici olarak Mitanni ülkesinden getirilen uzmanları kullanıyorlardı.

En önemli Hurrice anıt Mitanni kralı Tuşratta’nın Mısır firavunu III. Amenophis’e yazdığı 400 satırlık mektuptur.

İmparatorluk çağında Hurri kültürünün özellikle Hurri dininin Hitit kültürüne çok etkisi olduğu görülmektedir. Hitit panteonun da Hurri tanrılarının çok önemli bir yeri vardır. IV. Tuthaliya zamanına ait olan Boğazköy’ün kuzeyindeki Yazılıkaya açık hava tapınağındaki tanrı adlarının büyük çoğunluğu Hurrice’dir.

I. Suppiluliuma tarafından yıkılan Mitanni Devleti, yavaş yavaş etkisini kaybetmeye başlamış ve Hurri dili de özellikle Luwice karşısında gerilemeye başlamıştır.

Hurrice , Sümerce, Hattice, Urartuca ve Türkçe gibi bitişken bir dildir. Hurrice de Türkçe’de olduğu gibi gramerde cinsiyet ayrımı ve önek yoktur. İsimler ve fiiller son eklerle çalışırlar.

Luwice

Luwiceye ilk kez Hititçe ile birlikte Asur ticaret kolonileri zamanında eski Asurca tabletlerde yerlilere ait şahıs ve yer adlarında rastlanmaktadır. Luwice konuşan halkın İ.Ö. II. binin başlarından önce Anadolu’ya yerleşmiş oldukları düşünülebilinir. Hitit çağında Luwice Anadolu’da en çok konuşulan ve en uzun süre yaşamış olan dildir.

Hitit metinlerinde Luwice, Luwiya ülkesinin dili olarak geçer. Hitit metinlerinde Arzawa ülkesinde konuşulan bir dil olduğu anlaşılmaktadır. Arzawa’yı Çukurova’nın batısından itibaren Batı Anadolu’yu kapsayan bölge olarak tanımlayabiliriz. Ancak siyasi koşullara göre bu sınırlar değişiklikler gösterebilir. Luwice’nin İ.Ö. II. binde güney ve batı Anadolu’da konuşulan bir dil olduğu kabul edilmektedir.

Luwice ile Hititçe’nin yapısal bir parçası olan –nt ve –ss son ekleri ile oluşturulan yer adları Hitit çağında batı, güney ve orta Anadolu’da çok yaygın olduğu gibi aynı tür yer adlarına Anadolu’da başka Ege adaları, Yunanistan ve İtalya’da da rastlanmaktadır. Prehistorik çağlarda Ege adaları, Anadolu ve Yunanistan’da yaşayan halklar arasında bir dil yakınlığı söz konusu olabilir. Örneğin Hititçe ile Latince arasında ki pek çok benzerlik bu durumu kanıtlıyor olabilir.

İ.Ö. II.binde Hattuşa’nın doğusundaki bölge ile Kizzuwatna (Çukurova’nın kuzeyindeki dağlık bölge) güneydoğu Anadolu ve kuzey Suriye’de ve yukarı Mezopotamya’da Hurrice konuşan bir halkın varlığı bilinmektedir. Muhtemelen İ.Ö. II. binde Çukurova’da hem Luwice hem de Hurrice birlikte konuşuluyordu.

I. binde Luwi dili batı Anadolu’da büyük ölçüde varlığını yitirmeye ve yerine Frig dili, Lidya dili, Karya dili, Likya dili ve Side dili konuşulmaya başlar. Ancak buna rağmen belli bölgelerde özellikle orta Anadolu, Adıyaman gibi bölgelerde bu dilin varlığını sürdürdüğü ele geçen bulgulardan anlaşılmaktadır. Bu nedenle Luwice’nin Anadolu yaklaşık 1500 yıl kadar yaşadığı kabul edilir, bu da bu dili en uzun Anadolu’da yaşayan dil olarak anılmasını sağlar.

Luwice için iki kaynak vardır. Bunlardan ilki çivi yazı ile yazılmış Luwi dilindeki Boğazköy tabletleri, diğeri ise büyük çoğunluğu I. binin ilk çeyreğine ait olan hiyerogliflerden oluşan taş anıtlardır. Bu yazılardan Hititçe ile Luwice’nin yakın akraba oldukları anlaşmaktadır.

Örneğin:
Luwice
Adduwali kötü
Anni anne
Hassa kemik

Hititçe

idalu

anna

hastai

Bunlardan başka pek çok da ortak kelime vardır.
Luwice’de ismin, zamir ve sıfatın çoğul şekli –nzi ile bitmesine karşı hititçede –es ile bitmektedir.

Daha sonraki dönemlerde konuşulan bir dil olan Likçe yada Likya dili, Luwice’ye en yakın dil olduğu düşünülmektedir. Likya bölgesinde İ.Ö. II. binde Lukka diye adlandırılan bir denizci halk yaşıyordu. Lukka ile Likya sözcüğü arasındaki benzerlik dikkat çekicidir. Aynı zamanda Konya bölgesinin adı olan Lykaonia da aynı şekilde Lukka kelimesine benzemektedir. Her iki bölgede Luwia ülkesi olrak anılan bölgenin içinde yer almaktadır.

Hattice

Anadolu’da Hatti uygarlığı İ.Ö. 2500-2000 ile 1700 yılları arasında varlığını sürdürmüştür. Ancak Hatti sözcüğü uygarlığın yıkılmasında çok sonralar bile İç Anadolu ve çevresi için kullanılmaya devam etmiştir. Hititler bile kendi ülkelerinden Hatti ülkesi olarak bahsederlerdi. Yanlış kullanılan bazı terimler ile Hititler’in Hattiler’den geldiği sanılmış olmasına rağmen iki halk arasında dil ve ırk olarak büyük farklar vardır ve Hattileri, Proto - Hitit’ler olarak tanımlamak yanlıştır.
Hattiler yazıyı kullanan bir millet olmamasına karşın, Hitit metinlerden, dilleri, adetleri, dinleri hakkında pek çok şey öğrenmekteyiz.
Yıllarca Hattiler ile Hititlerin bir arada yaşadıkları kabul edilir. Bunu gösteren en önemli kanıt ise Hitit dili içinde rastlanılan, Hattice’den alınmış kelimelerdir.

Hattice

Hanwasuit (Taht)
Taru (Fırtına Tanrısı)

Hititçe

Halmasuit (Taht)

Tarhu (Fırtına Tanrısı)

Hitit’ler tarafından Boğazköy’deki arşivdeki çivi yazılı metinlerle günümüze ulaşan Hattice, Orta Anadolu’nun kuzey kısımları, Kızılırmak çevresinde III. binde konuşulduğu tahmin edilmektedir. Anadolu’nun geri kalan kısmında bu dilin konuşulduğuna dair bir bilgi yada veri yoktur. Hattice erken Hitit döneminden itibaren yavaş yavaş kullanılmamaya, ortan kalkmaya başlamıştır. İ.Ö. 1650’lerden itibaren 1200’lere kadar Hattice, tapınaklarda rahipler ölü bir dil olarak kullanılıyordu. Rahipler Hattice ilahiler söyleyip dualar okuyorlardı. Bulunan metinlerde Hititçe çevirisi ile birlikte verilmesi nedeni ile bu dönemde Hattice’nin ölü bir dil olduğunun kanıtı olduğu düşünülür. Bu dil için kullanılan Hattice adı da tartışmalıdır. Hattiler’in kendi dillerine bu adı verip vermedikleri bilinmemektedir. Hatti adı yaşadıkları coğrafyanın adı olduğu gibi aynı zamanda başkentinde adıydı. Bu kentin adı daha sonra Hattuş olmuş daha sonra Hitit döneminde Hattuşa haline gelmiştir. Yapılan incelemelerde Hattice’nin Sümerce, Hurrice, Urartuca ve Türkçe gibi aglutinant (Eklemeli-Bitişken) bir dil olduğu anlaşılmıştır.
Hattice’de fiiller ve isimler önek (prefiks) ile çalışır. Örneğin binu “çocuk” lebinu “çocuklar”. İsimlerde aynı zamanda soneklerde mevcuttur. Katte “kral” kattah “kraliçe” gibi.

Hititçe

30.000 den fazla çivi yazılı Boğaz köy arşivinden bize ulaşan kil tablet metinlerin yüzde seksenini teşkil eden dil Hititçe’dir. Hititçe ilk kez 1915 yılında Çek bilim adamı B. Hrozny tarafından çözüldü. Hrozny Hititçe’nin bir Hint – Avrupa dili olduğu görüşü başlangıçta kuşku ile karşılansa da daha sonra kabul edilmiştir. Kelimeler karşılaştırılırsa pek çok kelimenin günümüz Hint – Avrupa dilleriyle benzerlikleri dikkat çekicidir.
Hititçe

Watar

Et

Wiyana

İngilizce

Water

Eat

Wine

Almanca

Wasser

Essen

Wein

Hititler aslında konuştukları dile Nasili, Nisili yada Nesaca (Nesa kentinin dili) kendilerine de Nesalı dedikleri tabletlerin çözülmesinden sonra anlaşılmıştır. Nesa Hititlerin erken Hitit çağındaki başkentlerinin adıdır.
Hititler yerleştikleri coğrafyanın adının Hatti olması nedeniyle bu adı benimsemişler ve devam ettirmişlerdir. Krallar Hatti ülkesi kralı unvanını devam ettirmişlerdir.

Esperanto Dili

Yeryüzünün en yaygın yapay dili. 1887 yılında Polonyalı doktor ve dil bilimci Lazzara L. ZAMENHOF tarafından yaratıldı. Amacı evrensel barışa katkıda bulunmaktı.

Neolatin dilinden etkilenerek geliştirilen Esperanto Dili, fonetik ve gramer açısından oldukça basitti. Bir çok dil bilimci Esperanto'nun tüm dillerden daha kolay öğrenilebileceğini ileri sürmektedir. Bugün çoğunluğu Doğu Avrupa ülkesi olmak üzere yaklaşık 2 milyon insan bu dili konuşuyor. Daha fazla detay için http://tr.wikipedia.org/wiki/Esperanto